204
نویسنده
1
موضوع
203
منبع
تذکره کتابی‌ست که در آن شرح احوال شعرا، نویسندگان، درباریان، فلاسفه، عرفا و... نوشته شده باشد. معنای لغوی: تذکره در لغت به معنای «به یاد آوردن»، «پند دادن»، «یادگار»، «یادداشت» و «کتابی که در آن احوال شعرا نوشته شده باشد» آمده‌است. در تمام کتب ادبی فارسی پیش از زمان صفویه(غیر از تذکره دولتشاه سمرقندی)، کلمه ی تذکره به معنای یادگار، یادداشت و یادآوری به کار رفته و به‌تدریج در دوره صفویه به کتابی که حاوی شرح حال و آثار شعرا است اطلاق شده‌است. بعد از عصر صفوی در تمام تذکره‌هایی که در ایران تألیف شده، کلمه ی تذکره به معنای تذکرة الشعرا یعنی کتابی که در آن ترجمه ی احوال و نمونه ی اشعار شعرا باشد، آمده‌است و امروزه نیز به همین معنا به کار می‌رود. تذکره ی ادبی، کتابی است که در آن شرح حال و آثار یک شاعر، یا عده‌ای از شعرا آمده باشد. معمولاً تذکره‌نویس علاوه‌بر معرفی شاعر و نقل اشعار او، به شرح حال وی نیز پرداخته و گاه درباره ی آثار و اشعار او به بحثی انتقادی می‌پردازد. دیرینه: تدوین فرهنگ شرح احوال، کاری است که ابتدا مسلمانان به آن دست زدند و آن‌گاه که نوشتن فرهنگ شرح احوال توسعه یافت، دانشمندان به نوشتن شرح حال محدثین، فقها و سایر طبقات مذهبی مشغول شدند و ادبا شرح احوال شعرا، نویسندگان، درباریان، فلاسفه، عرفا و... را نوشتند. شاید بتوان قدیم‌ترین تذکره ی شاعران فارسی‌زبان را که به زبان فارسی تألیف شده، مقاله ی دوم کتاب مجمع النوادر یا چهار مقاله نظامی عروضی سمرقندی دانست.   قدیمی‌ترین، جامع‌ترین و معتبرترین تذکره ی شاعران فارسی‌زبان، تذکره «لباب الالباب» تألیف «نورالدین یا سدیدالدین محمد عوفی» تذکره‌نویس و محقق نامی نیمه دوم قرن ششم و آغاز قرن هفتم هجری است که کتاب خود را در سال ۶۱۸ به پایان رساند. این کتاب ترجمه ی احوال تمام شاعران پس از اسلام تا زمان مؤلف را دربر دارد و از دیرباز مأخذ و سند معتبر تذکره‌نویسان و تاریخ‌نویسان ایران بوده‌است. پس از تألیف این کتاب بود که تذکره‌نویسی و فراهم آوردن مجموعه‌هایی از شعر شاعران گذشته و معاصر مرسوم شد. از دیگر تذکره‌های معروف «تذکرة الشعرای» دولتشاه سمرقندی است. از جمله دیگر تذکره‌ها، تذکره «آتشکده آذر» تألیف «لطف‌علی بیک آذر بیگدلی»(۱۱۳۴ – ۱۱۹۵ هـ. ق) و «مجمع الفصحا» از رضاقلی‌خان هدایت است که در سال ۱۲۸۴ هـ. ق تألیف شد.   تذکره‌ها مهمترین منبع برای پی بردن به خصوصیات شعر، سبک شاعری، آثار، هم‌عصران و اوضاع و احوال زمان زندگی شاعران است و به طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شود: تذکره‌های عمومی تذکره‌های خاص ​در این بخش ما ذیل شاخه ی اصلی شرح حال، کتاب های مربوط به مبحث و زیرشاخه ی تذکره را معرفی و دردسترس مخاطبین می گذاریم.

عنوانمردان خدا: نگارشی دیگر از تذکرة الاولیاء به نثر و زبان ساده برای همه

نویسندهفرید الدین عطار نیشابوری

به کوششمحمدباقر صدرا

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپتهران

ناشرانجمن ادبی امیر کبیر

تاریخ چاپ1382 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانحدیقه الشعراء، ادب و فرهنگ در عصر قاجاریه، جلد سوم

مصححعبدالحسین نوایی

نویسندهسیداحمد دیوان بیگی شیرازی

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپتهران

ناشرزرین

تاریخ چاپ1366 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانسرایندگان نامی ایران که در تبریز مرکز استان آذرآبادگان شرقی بخاک سپرده شده‌اند

نویسندهحسین جودت

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپتهران

تاریخ چاپ1353 هجری شمسی

زبانفارسی

عنواندیدار با سخنوران معاصر ایران؛ زندگی و آثار شاعران و نویسندگان انقلاب اسلامی ایران شرکت‌کننده در سمینار «آشنایی با ادبیات انقلاب اسلامی» (خردادماه 1387 هـ.ش ـ دهلی نو)

به کوششعلیرضا قزوه

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران

تاریخ چاپ1387 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانسجاده‌نشینان بیهار: مشایخ سخن‌پرداز

نویسندهسیدمحمد طلحه رضوی برق

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران

تاریخ چاپ1393 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانتکمله تذکره بی‌بهاء در تاریخ علماء (جلد دوم)

نویسندهسیدمحمدحسین صاحب نوگانوی

مصححسید قرة العین مجتبی

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران

تاریخ چاپ2010 میلادی

زباناردو

عنوانتذکره بی‌بهاء در تاریخ علماء (جلد اول)

نویسندهسیدمحمدحسین صاحب نوگانوی

مصححسید قرة العین مجتبی

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران

تاریخ چاپ2010 میلادی

زباناردو

عنوانپاسداران زبان و ادبیات فارسی در هند (جلد دوم)

نویسنده. مرکز تحقیقات زبان فارسی در هند

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات زبان فارسی در هند

تاریخ چاپ1365 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانپاسداران زبان و ادبیات فارسی در هند (جلد اول)

نویسنده. مرکز تحقیقات زبان فارسی در هند

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات زبان فارسی در هند

تاریخ چاپ1364 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانبحر زخار؛ جلد سوم مشتمل بر لچه ششم و هفتم و هشتم

مصححآذرمیدخت صفوی

نویسندهوجیه‌الدین اشرف

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران

تاریخ چاپ1393 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانبحر زخار؛ جلد دوم مشتمل بر لچه چهارم و پنجم

مصححآذرمیدخت صفوی

نویسندهوجیه‌الدین اشرف

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران

تاریخ چاپ1392 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانبحر زخار؛ جلد اول مشتمل بر لچه اول و دوم و سوم

مصححآذرمیدخت صفوی

نویسندهوجیه‌الدین اشرف

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران

تاریخ چاپ2011 میلادی

زبانفارسی

عنوانکلمات الصادقین؛ تذکره صوفیان مدفون در دهلی تا سال 1023 هـ.ق

مصححمحمد سلیم اختر

نویسندهمحمد صادق دهلوی کشمیری همدانی

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپپاکستان/اسلام آباد

ناشرانتشارات مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان

تاریخ چاپ1988 میلادی

زبانفارسی

نمایش موارد بیشتر