217
نویسنده
1
موضوع
216
منبع
تذکره کتابی‌ست که در آن شرح احوال شعرا، نویسندگان، درباریان، فلاسفه، عرفا و... نوشته شده باشد. معنای لغوی: تذکره در لغت به معنای «به یاد آوردن»، «پند دادن»، «یادگار»، «یادداشت» و «کتابی که در آن احوال شعرا نوشته شده باشد» آمده‌است. در تمام کتب ادبی فارسی پیش از زمان صفویه(غیر از تذکره دولتشاه سمرقندی)، کلمه ی تذکره به معنای یادگار، یادداشت و یادآوری به کار رفته و به‌تدریج در دوره صفویه به کتابی که حاوی شرح حال و آثار شعرا است اطلاق شده‌است. بعد از عصر صفوی در تمام تذکره‌هایی که در ایران تألیف شده، کلمه ی تذکره به معنای تذکرة الشعرا یعنی کتابی که در آن ترجمه ی احوال و نمونه ی اشعار شعرا باشد، آمده‌است و امروزه نیز به همین معنا به کار می‌رود. تذکره ی ادبی، کتابی است که در آن شرح حال و آثار یک شاعر، یا عده‌ای از شعرا آمده باشد. معمولاً تذکره‌نویس علاوه‌بر معرفی شاعر و نقل اشعار او، به شرح حال وی نیز پرداخته و گاه درباره ی آثار و اشعار او به بحثی انتقادی می‌پردازد. دیرینه: تدوین فرهنگ شرح احوال، کاری است که ابتدا مسلمانان به آن دست زدند و آن‌گاه که نوشتن فرهنگ شرح احوال توسعه یافت، دانشمندان به نوشتن شرح حال محدثین، فقها و سایر طبقات مذهبی مشغول شدند و ادبا شرح احوال شعرا، نویسندگان، درباریان، فلاسفه، عرفا و... را نوشتند. شاید بتوان قدیم‌ترین تذکره ی شاعران فارسی‌زبان را که به زبان فارسی تألیف شده، مقاله ی دوم کتاب مجمع النوادر یا چهار مقاله نظامی عروضی سمرقندی دانست.   قدیمی‌ترین، جامع‌ترین و معتبرترین تذکره ی شاعران فارسی‌زبان، تذکره «لباب الالباب» تألیف «نورالدین یا سدیدالدین محمد عوفی» تذکره‌نویس و محقق نامی نیمه دوم قرن ششم و آغاز قرن هفتم هجری است که کتاب خود را در سال ۶۱۸ به پایان رساند. این کتاب ترجمه ی احوال تمام شاعران پس از اسلام تا زمان مؤلف را دربر دارد و از دیرباز مأخذ و سند معتبر تذکره‌نویسان و تاریخ‌نویسان ایران بوده‌است. پس از تألیف این کتاب بود که تذکره‌نویسی و فراهم آوردن مجموعه‌هایی از شعر شاعران گذشته و معاصر مرسوم شد. از دیگر تذکره‌های معروف «تذکرة الشعرای» دولتشاه سمرقندی است. از جمله دیگر تذکره‌ها، تذکره «آتشکده آذر» تألیف «لطف‌علی بیک آذر بیگدلی»(۱۱۳۴ – ۱۱۹۵ هـ. ق) و «مجمع الفصحا» از رضاقلی‌خان هدایت است که در سال ۱۲۸۴ هـ. ق تألیف شد.   تذکره‌ها مهمترین منبع برای پی بردن به خصوصیات شعر، سبک شاعری، آثار، هم‌عصران و اوضاع و احوال زمان زندگی شاعران است و به طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شود: تذکره‌های عمومی تذکره‌های خاص ​در این بخش ما ذیل شاخه ی اصلی شرح حال، کتاب های مربوط به مبحث و زیرشاخه ی تذکره را معرفی و دردسترس مخاطبین می گذاریم.

عنوانبوستان قلندری ترجمه ی تذکره مقیمی به زبان اردو

به کوششسیداختر جعفری

نویسندهمیان محمد بخش

مترجمملک محمد

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپپاکستان/لاهور

ناشرمجلس شاه حسین

تاریخ چاپ2004 میلادی

زباناردو/فارسی

عنوانمخزن شعرا یعنی تذکره شعرای گجرات

مصححمولوی عبدالحق

نویسندهقاضی نور الدین حسین خان رضوی فائق

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/اورنگ آباد

ناشرانجمن ترقی اردو

تاریخ چاپ1933 میلادی

زباناردو/فارسی

عنوانمناقب الاصفیاء در احوالات حضرت مخدوم جهان شیخ شرف‌الدین احمد یحیی منیری (782 ق) و حضرت مخدوم شاه شعیب ابن حلال منیری شیخپوری (824 ق) ـ چاپ عکسی کتابت 1123 قمری

به کوششسیدشاه شمیم الدین احمد منعمی

نویسندهحضرت مخدوم شاه شعیب ابن حلال منیری شیخپوری

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپهند/دهلی نو

ناشرمرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران

تاریخ چاپ1390 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانکُتّاب معاصرون؛ أعلام النثر العربی المعاصر: حیاتهم، اسالیبهم، و نماذح من آثارهم

نویسندهسعدی غزای عمران «فالح الربیعی»

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپلبنان/بیروت

ناشردارالکاتب العربی

تاریخ چاپ2011 میلادی

زبانعربی

عنوانمردان خدا: نگارشی دیگر از تذکرة الاولیاء به نثر و زبان ساده برای همه

نویسندهفرید الدین عطار نیشابوری

به کوششمحمدباقر صدرا

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپتهران

ناشرانجمن ادبی امیر کبیر

تاریخ چاپ1382 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانحدیقه الشعراء، ادب و فرهنگ در عصر قاجاریه، جلد سوم

مصححعبدالحسین نوایی

نویسندهسیداحمد دیوان بیگی شیرازی

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپتهران

ناشرزرین

تاریخ چاپ1366 هجری شمسی

زبانفارسی

عنوانسرایندگان نامی ایران که در تبریز مرکز استان آذرآبادگان شرقی بخاک سپرده شده‌اند

نویسندهحسین جودت

موضوعشرح حال/تذکره و تراجم

مکان چاپتهران

تاریخ چاپ1353 هجری شمسی

زبانفارسی

نمایش موارد بیشتر